چگونه درگیری اسرائیل و ایران صفحه شطرنج استراتژیک غرب آسیا را تغییر داد

نویسنده: N. C. Bipindra برای مؤسسه مطالعات عالی دفاعی (CIHS)
تاریخ انتشار: ۲۳ ژوئن ۲۰۲۵

آغاز درگیری: عملیات "شیر خیزان" اسرائیل

اسرائیل در تاریخ ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ عملیات گسترده‌ای با نام «شیر خیزان» را علیه اهداف نظامی و هسته‌ای ایران آغاز کرد. این عملیات شامل حملات هوایی، سایبری و ترورهای هدفمند بود و به عنوان بزرگ‌ترین تهاجم نظامی مرزی اسرائیل در سال‌های اخیر شناخته می‌شود.

در پاسخ، ایران شبه‌نظامیان نیابتی خود را فعال کرد، حملاتی موشکی توسط سپاه انجام داد و جنگ ترکیبی خود را در سراسر منطقه گسترش داد.

رئیس‌جمهور وقت آمریکا، دونالد ترامپ، پس از دعوت به صلح و درخواست تسلیم ایران، دستور حملات هوایی آمریکا را صادر کرد که منجر به نابودی کامل سه مرکز هسته‌ای ایران در نطنز، فردو و اصفهان شد. با این حال، ترامپ تأکید کرد: «اکنون زمان صلح است».

این تقابل تأثیراتی عمیق بر ثبات منطقه، بازار جهانی نفت، سیاست خارجی آمریکا و پروژه‌های تجاری نوظهور مانند «IMEC» و گروه «I2U2» خواهد داشت.

گام اسرائیل: حمله برنامه‌ریزی‌شده

انگیزه اصلی اسرائیل از عملیات «شیر خیزان» افزایش حملات شبه‌نظامیان وابسته به ایران علیه منافع دیپلماتیک و اقتصادی اسرائیل در شمال عراق و سوریه، انتقال موشک‌های هدایت‌شونده دقیق به حزب‌الله لبنان و تهدیدهای هسته‌ای مکرر علیه اسرائیل بود.

این عملیات نشانگر تغییر دکترین «کارزار بین جنگ‌ها» اسرائیل به یک اقدام نظامی آشکار و هجومی است که زیرساخت‌های ایران، کاروان‌های تسلیحاتی و فرماندهان ارشد را هدف قرار داد.

اجزای کلیدی عملیات شامل حملات هوایی به تأسیسات سپاه، ترور فرماندهان ارشد، تخریب مراکز هسته‌ای، حملات سایبری و نفوذ به شبکه‌های دفاع هوایی و زنجیره تأمین سوخت ایران بود.

اسرائیل برای مقابله با حملات تلافی‌جویانه ایران، سامانه جدید دفاع موشکی لیزری خود را مستقر کرد که بیشتر موشک‌های ایرانی را رهگیری کرد، هرچند برخی موفق به اصابت به شهرها و حتی بیمارستانی در اسرائیل شدند.

تل‌آویو این عملیات را برای نابودی «معماری محاصره منطقه‌ای» ایران و پیشگیری از حملات چندجانبه آینده – حتی حملات هسته‌ای – ضروری دانست.

اما این اقدام تاکتیکی احتمال شروع جنگ تمام‌عیار با ایران و متحدانش را افزایش داده و پای آمریکا، روسیه و چین را نیز به درگیری باز کرده است.

واکنش ایران: پاسخ نیابتی و موقعیت‌سازی استراتژیک

پاسخ ایران ترکیبی از اقدامات نظامی مستقیم، ابهام‌سازی استراتژیک و جنگ نیابتی بود. با پرهیز از درگیری مستقیم دولتی، ایران به تاکتیک‌های نامتقارن تکیه کرد.

صدها پهپاد و راکت به سوی اسرائیل شلیک شد و سامانه‌های «گنبد آهنین» را به چالش کشید. حوثی‌های یمن – نیروی نیابتی ایران – حملات آمریکا را «اعلان جنگ» خوانده و موشک‌هایی به سمت اسرائیل شلیک کردند.

برای نخستین بار از آوریل ۲۰۲۴، موشک‌هایی مستقیماً از خاک ایران به اسرائیل اصابت کردند که نشان‌دهنده عبور از آستانه‌ای جدید در تنش‌ها است.

ایران در تلاش است از جنگ فراگیر اجتناب کند، اما با اقدامات حساب‌شده تلاش دارد اسرائیل را از نظر سیاسی و نظامی تحت فشار قرار دهد و همچنین توان بازدارندگی آمریکا را در منطقه محک بزند.

آمریکا: نوسان استراتژیک یا فرسایش ژئوپلیتیکی؟

تنها یک هفته پس از آغاز درگیری، آمریکا وارد معرکه شد. با وجود هشدارهای اولیه، دولت ترامپ اطلاعات نظامی در اختیار اسرائیل قرار داد و دو ناو هواپیمابر را به منطقه اعزام کرد. سپس حملات مستقیم را آغاز کرد.

واشینگتن به دلیل حمایت پنهانی از عملیات اسرائیل در عین تلاش برای آرام‌سازی علنی، با انتقاداتی در خصوص تناقض استراتژیک مواجه شده است. این وضعیت روابط آمریکا با کشورهایی مانند عمان و کویت را پیچیده‌تر کرده است.

علاوه بر آن، مشارکت آمریکا در نشست G7 نیز تحت تأثیر بحران منطقه‌ای قرار گرفت.

تأثیر بر هند: تهدیدها و فرصت‌ها

هند با سرمایه‌گذاری گسترده در دیپلماسی و زیرساخت‌های غرب آسیا، اکنون با مخاطرات جدیدی مواجه است.

کریدور IMEC در معرض تهدید:

این مسیر تجاری، معرفی‌شده در اجلاس G20 سال ۲۰۲۳، به ثبات منطقه‌ای در امارات، عربستان، اسرائیل و اردن وابسته است. درگیری‌ها باعث اختلال در بنادر حیفا و ایلات و افزایش هزینه‌های بیمه دریایی در دریای سرخ شده‌اند.

گروه I2U2 تحت فشار دیپلماتیک:

امارات از تنش‌ها ابراز نگرانی کرده و خواستار خویشتن‌داری شده، در تضاد با رویکرد اسرائیل. هند در میان حفظ روابط دیرینه با اسرائیل و گسترش روابط با ایران و کشورهای عربی گیر افتاده است.

امنیت انرژی و مخاطرات مهاجرین:

تهدید ایران برای حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز، قیمت نفت خام را بالا برده و کنترل تورم هند را در خطر قرار داده است. همچنین، هند مجبور به تخلیه اتباع خود از ایران و اسرائیل شده و خطرات در کشورهای همسایه مانند کویت و بحرین نیز در حال افزایش است.

توصیه‌های استراتژیک برای هند

• حفظ بی‌طرفی فعال و دیپلماسی بی‌سروصدا بین ایران، اسرائیل و کشورهای خلیج.
• تسریع توسعه بندر چابهار به عنوان مسیر جایگزین تجاری و نمادی از استقلال سیاست خارجی هند.
• افزایش آمادگی نیروی دریایی برای اسکورت کشتی‌های تجاری در دریای عرب.
• ایجاد مسیرهای جایگزین و پشتیبان برای پروژه‌های IMEC و I2U2 از طریق ایران یا عمان به آسیای مرکزی و شرق آفریقا.

نتیجه‌گیری

عملیات «شیر خیزان» و واکنش چندجانبه ایران، شکاف‌های قدیمی را باز کرده و خطوط جدیدی از تنش را در خاورمیانه ترسیم کرده‌اند. هند در نقطه‌ای حساس ایستاده است و باید با احتیاط، ابتکار عمل و استقلال عمل وارد مرحله جدیدی شود که می‌تواند آینده دیپلماسی، قدرت منطقه‌ای و اتصال اوراسیا را رقم بزند.