جنگها و تاریخ
من فقط یه آینه مجنگها و تاریخ
من فقط یه آینه مدرباره من
از کتاب خواندن خیلی لذت می برم و از فیلم دیدن... همین و بس
ادامه...
جعبۀ سیاه جنگ کجاست؟ قسمت پنجم: آیا تصمیم فتح بصره از اهداف عملیات بیت المقدس بود؟
مردم ما نام عملیات بیت المقدس را با بازپس گیری خرمشهر در ذهن خود گره زده اند، اما کمتر کسی است که بداند نام کامل این عملیات بیت المقدس نیست بلکه الی بیت المقدس است، یعنی به سوی بیت المقدس. در روز سوم خرداد ۱۳۶۱، خرمشهر آزاد شد و رزمندگان ایرانی به مرزهای بین المللی رسیدند. اکنون پرسشی سرنوشت‌ساز در برابر رهبران سیاسی و نظامی ایران قرار داشت: آیا جنگ باید در مرزهای بین‌المللی متوقف می‌شد یا رزمندگان ایرانی باید جنگ را به داخل خاک عراق می‌کشاندند؟
در قسمت دوم مجموعۀ جعبه سیاه جنگ کجاست گفتیم که این اختلاف سرانجام به برگزاری دو جلسه در شورای عالی دفاع، با حضور آیت‌الله خمینی (رحمۀ الله علیه)، منجرشد و در نهایت امام خمینی ورود به خاک عراق موافقت کرد.
اما، مسئلۀ مهم‌تری در پس این جلسات شورای عالی دفاع از دید هم مردم عادی و هم مسئولین کشور مخفی مانده است: تصمیم برای فتح بصره از چند ماه قبل و در طرح عملیات بیت المقدس وجود داشته است.
در تاریخ نگاری رسمی نظام از وقایع خرداد ۱۳۶۱، چنین روایت می شود که پس از آزادسازی خرمشهر، فرماندهان نظامی و مسئولان سیاسی برای نخستین بار با پرسش عبور از مرز روبه‌رو شدند و سرانجام در جلسات شورای عالی دفاع دربارۀ آن تصمیم گرفتند. اما شواهد تاریخی تصویر متفاوتی را ارائه می‌کنند: پیش از آغاز عملیات بیت‌المقدس، محسن رضایی و شهید صیادشیرازی تصمیم گرفته بودند تا وارد خاک عراق بشوند و دست کم تا به ساحل شط‌العرب در شرق بصره پیش روی بکنند.
محسن رضایی در کتاب اسرار مکتوم می‌گوید: عملیات الی بیت‌المقدس طوری طراحی شده بود که وقتی خرمشهر را آزاد می‌کنیم، به سمت بصره هم برویم. او در ادامه توضیح میدهد که اهداف عملیات به آزادسازی خرمشهر محدود نبود، و حتی عملیات رمضان بخشی از طرح اولیه بیت‌المقدس بوده است (اسرار مکتوم، صص. ۱۶۲–۱۶۳).
در صفحۀ ۱۶۴ همین کتاب، مصاحبه‌کننده به سندی مهمتر اشاره می‌کند: طرح عملیاتی بیت‌المقدس که به امضای شهید صیاد شیرازی، محسن رضایی، شهید حسن باقری و شهید غلامعلی رشید رسیده و در آن تأمین شرق بصره و ساحل اروند از اهداف عملیات معرفی شده است. رضایی وجود چنین هدفی را در طراحی تأیید می‌کند. بر اساس روایت محسن رضایی پیشروی به سوی بصره پس از فتح خرمشهر صرفاً خواست شخصی چند فرماندۀ سپاه نبوده، بلکه طرحی مشترک با فرمانده نیروی زمینی ارتش بوده است.
شاید صریح‌ترین شهادت درباره هدف نهایی عملیات بیت المقدس متعلق به سردار احمد غلامپور باشد. غلامپور در مصاحبه با برنامۀ شناسنامه، که متن آن در ۶ مهر ۱۳۹۳ در خبرگزاری تسنیم منتشر شد، تأکید می‌کند: اسناد عملیات بیت‌المقدس موجود است، تمام دستوراتی که برای عملیات بیت‌المقدس به قرارگاه‌ها و یگان‌ها داده شده بود، منجر به خطی پدافندی در حاشیه شط‌العرب (یعنی درست چسبیده به شهر بصره) شد. غلامپور سپس تأکید می‌کند که در طرح اولیه، خرمشهر هدف عمده نبوده و ورود به بصره و تأمین مناطق شرق شط‌العرب مورد توجه قرار داشته است. اما بخش تعیین‌کنندۀ شهادت او جایی است که از دستور ابلاغ‌شده به خودش سخن می‌گوید: من که فرمانده قرارگاه قدس بودم به من دستور داده شد که وقتی به مرز رسیدید آماده باشید و بروید و وارد شوید به خط حد فاصل نشوه و تنومه و بخشی از آن را در حاشیه شط‌العرب تأمین کنید. این اظهارات مسئله را از سطح هدف‌گذاری در طرح اولیه فراتر می‌برد. غلامپور مدعی است که پیش از آغاز عملیات، مأموریت پیشروی به داخل عراق در قالب دستور عملیاتی به قرارگاه‌ها و یگان‌ها ابلاغ شده بود.
بااین‌همه، شهادت غلامپور یک ابهام اساسی ایجاد می‌کند: اگر دستورهای عملیاتی برای پیشروی تا حاشیۀ بصره پیش از عملیات بیت‌المقدس صادر شده بودند، پس جلسات شورای عالی دفاع پس از فتح خرمشهر نوعی سیاه بازی و سرکار گذاشتن مسئولین سیاسی به جهت سردرگم کردن آنها نبوده است؟
روایت تصمیم به فتح بصره در انتهای عملیات بیت المقدس تنها به فرماندهان سپاه محدود نمی‌شود. تیمسار عبدالحسین مفید در خاطرات و مصاحبه‌های خود به اهداف برون‌مرزی عملیات بیت‌المقدس اشاره کرده است. در کتاب اسرار مکتوم او توضیح میدهد که برای موفقیت در این منطقه باید تا ساحل شط‌العرب پیشروی می‌شد و تصریح می‌کند: طرح عملیات الی بیت‌المقدس خودش برون‌مرزی بود؛ مرحله سوم و چهارم آن برون‌مرزی بود. (اسرار مکتوم، صص. ۵۷۱–۵۷۲). در منبع اینترنتی دیگری از خاطرات او نیز اهداف نهایی عملیات در داخل خاک عراق و امتداد شط‌العرب تا بصره توصیف شده است. اهمیت این شهادت در آن است که از درون ساختار ارتش مطرح می‌شود. بنابراین، وجود هدف برون‌مرزی در طرح بیت‌المقدس را نمی‌توان صرفاً به جنگ طلبی فرماندهان وقت سپاه نسبت داد.
شاهد دیگری که اهمیت ویژه‌ای دارد، متن مذاکرات فرماندهان سپاه در اسفند ۱۳۶۱ و فروردین ۱۳۶۲ است؛ مذاکراتی که بعدها در کتاب «مباحث استراتژیک جنگ تا پایان سال ۱۳۶۱» منتشر شد. در این جلسات، شهید احمد کاظمی از پرسش فرماندهان پس از عملیات بیت‌المقدس سخن می‌گوید: چرا نیروهای ایرانی برای گرفتن بصره پیشروی نکردند؟
محسن رضایی در پاسخ تصریح می‌کند: اصلاً در بیت‌المقدس هدف ما گرفتن بصره بود. او سپس توضیح میدهد که حتی نام‌گذاری عملیات نیز با ملاحظات سیاسی ورود به خاک عراق ارتباط داشته و تأکید می‌کند: اصلاً در طرح هم نوشتیم.
شهید غلامعلی رشید نیز در همان گفتگو، با اشاره به مرحلۀ سوم عملیات، سخنان رضایی را تأیید می‌کند. این گفتگو از آن جهت اهمیت دارد که برخلاف بسیاری از مصاحبه‌های چند دهه بعد، کمتر از یک سال پس از فتح خرمشهر ثبت شده است. در نتیجه، نمی‌توان آن را صرفاً بازسازی دیرهنگام خاطرات فرماندهان دانست.
اکنون دو روایت تاریخی متضاد در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند. در روایت نخست، ورود به خاک عراق تصمیمی سیاسی است که پس از فتح خرمشهر و با موافقت نهایی امام خمینی اتخاذ شد. در روایت دوم، پیشروی به داخل عراق از پیش توسط ارتش و سپاه برنامه ریزی شده و حتی دستور آن به واحدهای عملیاتی نیز ابلاغ شده بود.
اکنون با کنار هم گذاشتن شواهد موجود پرسشی جدی‌تر مطرح می‌شود: آیا فرماندهان ارتش و سپاه صلاحیت و اجازه داشته اند تا در نقشه های نظامی خود ورود به خاک عراق را منظور بکنند؟ حدود اختیارات محسن رضایی و شهید صیاد شیرازی تا کجا بود؟ آیا اهداف عملیات بیت المقدس با ستاد مشترک ارتش و شورای عالی دفاع و از همه مهمتر فرمانده کل قوا (امام خمینی) در میان گذشته شده بود؟ آیا مسئولین سیاسی قبل از آغاز عملیات بیت المقدس از هدف نهایی آن، رسیدن به بصره، آگاه و توجیه شده بودند؟ آیا نوارهای ضبط شده از جلسات شورای عالی دفاع پس از فتح خرمشهر عامداً مفقود یا معدوم شده اند؟ یا آیا اساساً دستهایی در کار بوده تا جنگ با عراق تبدیل به یک جنگ فرسایشی بشود و 6 سال دیگر طول بکشد؟
به گمان من اگر دستور پیشروی تا بصره پیش از فتح خرمشهر به یگان‌ها ابلاغ شده، مردم حق دارند بدانند چه کسانی آن را تهیه کردند، چه کسانی تأیید کردند و تصمیم‌گیرندگان سیاسی در تا چه حدی از جزئیات آن آگاه بودند.
مشکلات جوامع انسانی بزرگ از دید حامد وحدتی نسب
شوخی‌های تاریخ قسمت سوم – کشتی تایتان
در سال ۱۸۹۸، نویسنده‌ای به نام مورگان رابرتسون رمانی نوشت به اسم بیهودگی. در این کتاب، او داستان یک کشتی اقیانوس‌پیما را تعریف می‌کند که نامش تایتان بود. این کشتی:
در انگلستان ثبت شده بود، بزرگ‌ترین و مجلل‌ترین کشتی زمان خودش بود، «غیرقابل غرق شدن» فرض می شد، و سرانجام در یک شب سرد آوریل، در اقیانوس اطلس با یک کوه یخ برخورد می‌کند و غرق می‌شود.
۱۴ سال بعد، در آوریل ۱۹۱۲، کشتی واقعی تایتانیک با همان ویژگی‌ها و در همان مکان و همان سرنوشت شوم به اعماق اطلس رفت. شباهت‌ها آن‌قدر زیاد بود که وقتی حادثه رخ داد، مردم کتاب رابرتسون را دوباره بیرون کشیدند و با حیرت گفتند: این که همان تایتانیک است! :
طول هر دو کشتی در حدود 800 فوت بود، تناژ هر دو در حدود 45 هزار تن بود، تعداد پروانه های هر دو 3 عدد بود، تعداد قایقهای نجات هر دو در حدود 20 عدد بود، و هر دو در زمان سانحه تقریبا 20 گره دریایی سرعت داشتند.
آیا رابرتسون نابغه‌ای آینده‌بین بود؟ یا صرفاً خوش‌شانس‌ترین پیش‌بینی تاریخ را کرده بود؟ یا اینکه می توانست در زمان سفر کند؟ هرچه که بود، تاریخ بار دیگر نشان داد که دوست دارد داستان‌ها را دست‌مایه‌ی شوخی‌های خودش کند.
#شوخی_های_تاریخ #تایتانیک #تایتان #مورگان_رابرتسون #پیشگویی #ادبیات_و_تاریخ
روایت باورنکردنی یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های خرابکاری قرن اخیر
اگر این داستان را در یک فیلم جاسوسی می‌دیدید، شاید آن را بیش از حد اغراق‌آمیز می‌دانستید؛ اما اکنون بر اساس تحقیقات تازه و کتابی که توسط بویان پانسوسکی منتشر شده، جزئیات تازه‌ای از انفجار خط لوله نورد استریم در 26 سپتامبر سال ۲۰۲۲ فاش شده است.
بر اساس این روایت، گروهی کوچک از نیروهای ویژه ی اوکراینی با استفاده از یک قایق تفریحی اجاره‌ای و تجهیزات غواصی، مواد منفجره را به کف دریای بالتیک منتقل کردند. برای جلوگیری از جلب توجه، بخشی از تجهیزات و رفت‌وآمدهای آنان تحت پوشش تولید یک فیلم پورن سازماندهی شده بود. تیم خرابکاری در معادن متروکه اوکراین با مواد منفجره پنهان‌شده در کپسول‌های اکسیژن تمرین می‌کرد. آنها سپس به آلمان رفتند و با اجاره یک قایق تفریحی، خود را غواصان آماتور جا زدند (داستان پوششی فیلم پورن در این مرحله کنار گذاشته شد). آنها بمب‌ها را در چهار نقطه در نزدیکی جزیره بورنهولم دانمارک کار گذاشتند و تایمرها چند ساعت بعد کار خود را به درستی انجام دادند.
گفته می‌شود هزینه این عملیات در مقایسه با خسارت وارده بسیار ناچیز بود؛ عملیاتی که به نابودی یکی از مهم‌ترین خطوط انتقال گاز روسیه به اروپا انجامید و میلیاردها دلار خسارت اقتصادی و پیامدهای ژئوپلیتیکی به دنبال داشت.
با وجود گذشت چند سال، پرونده نورد استریم همچنان یکی از پیچیده‌ترین معماهای ژئوپلیتیکی جهان است. تحقیقات قضایی در آلمان ادامه دارد، اما دولت اوکراین هرگونه دخالت رسمی در این عملیات را رد کرده است . پلیس آلمان ناخدای قایق تفریحی را شناسایی و بازداشت کرده و یکی دیگر از اعضای گروه از طریق مقامات لهستانی به اوکراین فرار داده شد.
شوخی‌های تاریخ قسمت دوم؛ نقشه های عجیب پیری رئیس
در سال ۱۵۱۳ میلادی، دریاسالار نامدار عثمانی پیری رئیس نقشه‌ای کشید که امروز هم باعث شگفتی پژوهشگران است. چرا؟ چون روی این نقشه بخش‌هایی از قاره‌ی آمریکا، از جمله سواحل برزیل، با دقتی قابل توجه ترسیم شده‌اند، در حالی‌که کریستف کلمب فقط بیست سال قبل، به سواحل کارائیب رسیده بود و هنوز مناطق جنوبی آمریکا را کسی کشف نکرده بود که بخواهد در نقشه‌های اروپایی جایی داشته باشد!
حتی عجیب‌تر اینکه بعضی پژوهشگران مدعی‌اند قسمت‌هایی از جنوبگان (قاره‌ی جنوب) هم در نقشه پیری رئیس دیده می‌شود؛ آن‌هم بدون یخ! یعنی قاره‌ای که رسماً در قرن نوزدهم کشف شد، ظاهراً سه قرن زودتر روی پوست آهو جا خوش کرده بود.
آیا پیری رئیس از منابع گمشده‌ی باستانی استفاده کرده بود؟ یا نقشه‌اش صرفاً آمیزه‌ای از شنیده‌ها، حدس‌ها و تخیل دریانوردان زمانه‌اش بود؟ آیا فرشته الهام به سراغ او آمده بود؟ هر چه که باشد، تاریخ دوباره لبخند می‌زند و یادمان می‌آورد که گاهی کشفیات بزرگ، پیشاپیش روی کاغذ ظاهر می‌شوند، آن هم در جاهایی که کمتر انتظارشان را داریم.
شوخی‌های تاریخ قسمت اول-گالیور ستاره شناس
وقتی جاناتان سویفت در سال ۱۷۲۶ کتاب سفرهای گالیور را نوشت، در فصل لاپوتا از دو قمر مریخ با جزئیاتی عجیب دقیق حرف زد!
اما صبر کنید! ... قمرهای مریخ یعنی فوبوس و دیموس تا سال ۱۸۷۷ کشف نشده بودند! یعنی سویفت حدود ۱۵۰ سال زودتر از اخترشناسان، این کشف را در قالب داستانی طنزآمیز مطرح کرده بود.
در داستان گالیود، دانشمندان لاپوتا نه‌تنها از وجود دو قمر خبر دارند، بلکه فاصله‌شان از مریخ و زمان گردش‌شان را هم ذکر می‌کنند—و آن‌هم با دقتی که هنوز هم باعث تعجب اخترشناسان است.
آیا این فقط تخیل بود؟ یا سویفت از نظریه‌هایی ناشناخته الهام گرفته بود؟ یا کسی از آینده به زمان وی رفته بود و درباره مریخ و قمرهایش با سویفت صحبت کرده بود؟
در هر صورت، تاریخ گاهی آن‌قدر عجیب است که انگار خودش دارد با ما شوخی می‌کند.
#شوخی_های_تاریخ #تاریخ_علم #سفرهای_گالیور #مریخ #فوبوس #دیموس #ادبیات
آیا ممکن است که ج.ا. بتواند از تلۀ تنگۀ هرمز که خودش برای خودش ایجاد کرده است فرار بکند؟
تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های ژئوپلیتیک جهان، طی دهه‌های اخیر در ادبیات راهبردی ج.ا. نقش یک اهرم بازدارنده متمرکز را ایفا کرده است. کارکرد اصلی این اهرم، نه لزوماً در انسداد دائمی مسیر، بلکه در ایجاد تهدید معتبر نسبت به جریان انرژی جهانی و افزایش هزینه‌های اقدام نظامی علیه ایران بوده است.
با این حال، تحول در محیط امنیتی منطقه، تجربه عملی محدودسازی یا اختلال در این مسیر، و افزایش قابلیت تطبیق بازیگران بین‌المللی، وضعیتی را ایجاد کرده است که ج.ا. باید جایگزینی کارکردی این اهرم را دکترین بازدارندگی خودش بازتعریف کند یا به کلی کنار بگذارد . سؤال اصلی ما این است که در صورت کاهش اثرگذاری نسبی اهرم هرمز ، چه مجموعه‌ای از ابزارها میتواند کارکرد مشابه یا مکمل آن را در ساختار بازدارندگی ج.ا. ایفا کند.
در ادبیات کلاسیک بازدارندگی ، به‌ویژه در مدل‌های مبتنی بر تهدید گلوگاه‌ها ، تمرکز بر یک نقطه حیاتی میتواند اثر بازدارندگی بالایی ایجاد کند. با این حال، این نوع بازدارندگی در صورت استفاده عملی، با پدیده‌ای به نام کاهش ابهام راهبردی و افزایش قابلیت تطبیق دشمن مواجه می‌شود.
در چنین شرایطی، بهتر است که قدرت بازدارندگی از یک اهرم متمرکز به مجموعه‌ای از ابزارهای پراکنده منتقل بشود. این تحول را می‌توان گذار از بازدارندگی متمرکز به بازدارندگی شبکه‌ای تعریف کرد؛ وضعیتی که در آن به جای اتکا به یک نقطه فشار، از چندین سطح فشار همزمان استفاده می‌شود.
ابزارهای جایگزین و مکمل کارکرد هرمز:
۱. فشار بر شبکه‌های انرژی و زیرساخت‌های مکمل: در چارچوب بازدارندگی شبکه‌ای، تمرکز از یک گلوگاه واحد به مجموعه‌ای از مسیرهای انرژی و زیرساخت‌های منطقه‌ای منتقل می‌شود. این شامل مسیرهای جایگزین تجارت انرژی، زیرساخت‌های صادراتی منطقه و نقاط حساس در شبکه حمل‌ونقل دریایی است. کارکرد این ابزارها نه انسداد کامل، بلکه افزایش ریسک سیستماتیک در کل زنجیره انرژی جهانی است. در این الگو، به جای یک شوک متمرکز، یک نااطمینانی گسترده در بازار انرژی ایجاد می‌شود.
۲. ظرفیت موشکی و پهپادی به‌عنوان بازدارندگی متحرک: یکی از ارکان جایگزین اهرم هرمز، توسعه و به‌کارگیری ابزارهای موشکی و پهپادی است. این ابزارها برخلاف گلوگاه‌های جغرافیایی، ماهیت متحرک و توزیع‌شده دارند و می‌توانند در سطوح مختلف منطقه‌ای اعمال فشار کنند. کارکرد راهبردی این ابزارها، نه انسداد فیزیکی یک مسیر، بلکه ایجاد عدم قطعیت دائمی درباره آسیب‌پذیری زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی طرف مقابل است. این وضعیت به افزایش هزینه‌های دفاعی و عملیاتی در سطح منطقه‌ای منجر می‌شود.
۳. جنگ در منطقه خاکستری: جنگ در منطقه خاکستری یکی از مهم‌ترین جایگزین‌های بازدارندگی مبتنی بر گلوگاه است. این الگو شامل مجموعه‌ای از اقدامات غیرمستقیم، سایبری، اطلاعاتی و اقتصادی است که در مرز میان صلح و جنگ قرار دارند. در این چارچوب، هدف نه یک اقدام قاطع و مقطعی، بلکه ایجاد فشار مستمر و فرسایشی است. این فشار میتواند اثرات تجمعی مشابه یا حتی گسترده‌تر از یک اقدام متمرکز مانند انسداد یک تنگه داشته باشد.
۴. عمق منطقه‌ای و شبکه‌های نیابتی: عنصر چهارم در بازدارندگی شبکه‌ای، استفاده از عمق منطقه‌ای و شبکه‌های نیابتی است. این ابزار امکان انتقال فشار از یک نقطه جغرافیایی مشخص به چندین جبهه همزمان را فراهم می‌کند. در این الگو، به جای تمرکز بر یک گلوگاه، محیط امنیتی طرف مقابل در چندین سطح دچار نااطمینانی می‌شود. این وضعیت، هزینه مدیریت بحران را برای بازیگران خارجی به‌طور قابل توجهی افزایش میدهد.
اهرم تنگه هرمز به‌عنوان یک ابزار متمرکز بازدارندگی استفاده شده و در عمل سوخته است. در مقابل، بازدارندگی شبکه‌ای اگرچه فاقد اثر شوک واحد و سریع است، اما از مزیت پایداری، انعطاف‌پذیری و دشواری خنثی‌سازی برخوردار است. در این مدل، فشار به‌صورت توزیع‌شده و مستمر اعمال می‌شود و امکان تطبیق کامل دشمن کاهش می‌یابد.
با سوختن کارت تنگه هرمز، دکترین بازدارندگی ج.ا. لزوماً با فقدان ابزار جایگزین مواجه نمی‌شود، بلکه میتواند وارد مرحله‌ای از تحول ساختاری بشود. در این مرحله، بازدارندگی به یک الگوی شبکه‌ای مبتنی بر چندین سطح فشار نظامی، اقتصادی و غیرمستقیم تبدیل می‌شود. بر این اساس، جایگزین کارت هرمز نه یک ابزار منفرد، بلکه یک معماری چندلایه ای از بازدارندگی است که در آن، قدرت نه در کنترل یک نقطه، بلکه در توانایی ایجاد نااطمینانی همزمان در چندین سطح ژئوپلیتیک تعریف می‌شود.
چرا انباشت سرمایه در اروپا آسان‌تر از ایران بود؟
یکی از تفاوت‌های مهم میان ایران دوره قاجار و بسیاری از کشورهای اروپایی، شیوه انتقال ارث بود. در ایران، بر اساس قانون ارث اسلامی، دارایی یک فرد پس از مرگ میان همه وارثان تقسیم می‌شد؛ همسر، پسران، دختران و در برخی موارد سایر خویشاوندان نیز سهم خود را دریافت می‌کردند. در نتیجه، اگر یک تاجر یا مالک بزرگ صاحب زمین، کاروانسرا، باغ یا سرمایه تجاری بود، این دارایی در هر نسل به قطعات کوچک‌تر تقسیم می‌شد.
اما در بسیاری از کشورهای اروپایی، به‌ویژه انگلستان، قانونی به نام «نخست‌زادگی» وجود داشت. بر اساس این قانون، تقریباً تمام املاک و زمین‌های خاندان به پسر بزرگ می‌رسید و سایر فرزندان سهمی از اصل ملک نداشتند یا سهم بسیار اندکی دریافت می‌کردند.
نتیجه این تفاوت بسیار مهم بود:
در اروپا، یک خاندان می‌توانست صدها سال مالک یک زمین بزرگ، معدن، کارخانه یا شرکت باقی بماند و ثروت خود را نسل به نسل افزایش دهد. سرمایه نه‌تنها حفظ می‌شد، بلکه فرصت انباشت و گسترش پیدا می‌کرد.
اما در ایران، همان سرمایه در هر نسل میان چند وارث تقسیم می‌شد. اگر وراث نتوانند دوباره دارایی‌ها را تجمیع کنند، اندازه بنگاه اقتصادی کوچک‌تر می‌شد و امکان سرمایه‌گذاری‌های بزرگ نیز کاهش می‌یافت.
البته باید توجه داشت که این تنها یکی از عوامل مؤثر بر عقب ماندگی اقتصادی ایران نسبت به کشورهای اروپایی در قرن های 18 و 19 بود. امنیت حقوق مالکیت، ثبات سیاسی، نظام بانکی، بازار سرمایه و سیاست‌های دولت نیز نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری سرمایه‌داری مدرن داشتند. با این حال، برخی از مورخان اقتصادی مانند تیمور کوران معتقدند که تفاوت نظام‌های ارث نیز در بلندمدت بر امکان انباشت سرمایه و شکل‌گیری بنگاه‌های بزرگ اثرگذار بوده است.
پی نوشت: برای مطالعه ی نظریات تیمور کوران به مقالۀ «بحران تجارت اسلامی: ریشه‌های نهادی توسعه‌نیافتگی اقتصادی در خاورمیانه»، ۲۰۰۳، مجلۀ تاریخ اقتصادی، جلد ۶۳، شمارۀ ۲، صفحات ۴۱۴ تا ۴۴۶. رجوع کنید.
#تاریخ_اقتصاد
#اقتصاد
#ایران
#قاجار
#سرمایه
#ارث
#تاریخ
#توسعه_اقتصادی
#سرمایه_داری
چگونه سه خطای شناختی، یک انتخاب دفاعی را به خطایی راهبردی تبدیل کردند؟
این مقاله بازنویسی یادداشتی است که در جریان جنگ ایران و اسرائیل در روز 26 خرداد 1404، با هدف نقد بازدارندگی مبتنی بر انباشت موشک‌های بالستیک جمهوری اسلامی نوشته شده است. فرضیۀ اصلی آن است که تمرکز نامتوازن ج.ا. بر موشک‌های بالستیک، افزون بر عوامل سیاسی و نظامی، ممکن است تحت تأثیر سه خطای شناختیِ «تثبیت ذهنی»، «سوگیری تأییدی» و «تشدید تعهد به تصمیم پیشین» شکل گرفته و استمرار یافته باشد.
ضرب‌المثلی معروف می‌گوید: «شکست یتیم است، اما پیروزی هزار پدر دارد»
فضای تبلیغاتی پیرامون عملیات‌های «وعدۀ صادق ۱، ۲ و ۳» یادآور همین ضرب‌المثل است؛ با این تفاوت که در روایت رسمی، حتی نتایجی که نیازمند ارزیابی انتقادی‌اند، به‌سرعت در قالب پیروزی بازنمایی می‌شوند. تصاویر شلیک موشک‌ها، گزارش‌های اصابت و نمایش قدرت تخریب، چنان برجسته می‌شوند که گویی نفس شلیک موشک، معادل تحقق اهداف نظامی و راهبردی است.
اما پرسش اصلی این نیست که ایران چند موشک شلیک کرده یا چه تعداد از آنها به اهداف خود رسیده‌اند. پرسش بنیادی‌تر این است: چگونه نظامی که طی چند دهه، موشک بالستیک را به یکی از مهم‌ترین ارکان قدرت بازدارندگی خود تبدیل کرده بود، نتوانست صرف برخورداری از این توان را به تضمینی برای جلوگیری از حملۀ دشمن تبدیل کند؟
برای یافتن پاسخ، باید از میدان جنگ فراتر رفت و به شیوۀ اندیشیدن سیاستگذاران ایرانی بازگشت؛ به فرایندی که در آن، یک تجربۀ تاریخی به باور راهبردی تبدیل شد، شواهد تأییدکنندۀ آن بر شواهد مخالف غلبه یافت و سرمایه‌گذاری‌های گذشته، بازنگری در همان باور را دشوارتر کرد.
این فرایند را می‌توان با سه خطای شناختی توضیح داد.
۱. تثبیت ذهنی
برای درک ریشه‌های راهبرد موشکی جمهوری اسلامی، باید به تجربۀ جنگ ایران و عراق و سپس جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ بازگشت. ایران در جریان جنگ هشت‌ساله، حملات موشکی عراق و جنگ شهرها را تجربه کرده بود. این تجربه نشان داد که موشک‌های بالستیک می‌توانند بدون نیاز به برتری هوایی، مراکز جمعیتی و اهدافی در عمق خاک دشمن را تهدید کنند.
چند سال بعد، صدام حسین برای شکستن ائتلاف بین‌المللی علیه عراق، اسرائیل را هدف حملات موشکی قرار داد. اسرائیل، با وجود برخورداری از توان نظامی پیشرفته، از پاسخ مستقیم خودداری کرد؛ تصمیمی که با تلاش آمریکا برای حفظ انسجام ائتلاف ارتباط داشت.
این رویداد می‌توانست در ذهن سیاستگذاران ایرانی به یک نتیجۀ ظاهراً روشن بینجامد: حتی کشوری که از برتری هوایی برخوردار نیست، میتواند با اتکا به موشک‌های بالستیک، دشمنی قدرتمند را تهدید کند و بر محاسبات سیاسی او اثر بگذارد. اما درست در همین نقطه، احتمال وقوع نخستین خطای شناختی مطرح می‌شود: «تثبیت ذهنی».
تثبیت ذهنی زمانی رخ میدهد که اطلاعات یا تجربیات اولیه، به نقطۀ مرجع تصمیم‌گیری تبدیل شوند و اطلاعات بعدی نتوانند به‌اندازۀ کافی آن مرجع را اصلاح کنند. مسئله این نبود که تجربۀ سال ۱۹۹۱ بی‌اهمیت بود؛ مسئله این بود که آیا می‌شد اعتبار راهبردی آن را برای دهه‌های بعد نیز ثابت فرض کرد؟ در سال‌های بعد، اسرائیل و متحدانش سامانه‌های دفاع موشکی، توان شناسایی، رهگیری و عملیات هوایی خود را توسعه دادند. در چنین شرایطی، ارزش عملیاتی موشک بالستیک دیگر نمی‌توانست صرفاً بر اساس تجربۀ جنگ شهرها یا حملات صدام به اسرائیل ارزیابی شود. اگر تصمیم‌گیرندگان ایرانی همچنان همان تجربۀ تاریخی را مبنای اصلی محاسبات دفاعی قرار داده باشند، در واقع تحولات جدید را با معیاری قدیمی سنجیده‌اند.
در این صورت، موشک بالستیک از یک ابزار نظامی به یک باور تثبیت‌شده تبدیل شده است؛ باوری که اعتبار آن کمتر از گذشته مورد پرسش قرار می‌گیرد.
۲. سوگیری تأییدی
خطای دوم، «سوگیری تأییدی» است؛ یعنی گرایش به انتخاب، تفسیر و برجسته‌کردن اطلاعاتی که باورهای پیشین را تأیید می‌کنند و کم‌اهمیت‌دانستن شواهدی که آنها را به چالش می‌کشند.
در چند دهۀ گذشته، توسعۀ برنامۀ موشکی ایران با تبلیغات گسترده‌ای همراه بوده است. افزایش برد، دقت، سرعت، قدرت تخریب و ظرفیت تولید، پیوسته به‌عنوان نشانه‌های اقتدار دفاعی معرفی شده‌اند. البته این پیشرفت‌های فنی را نمی‌توان انکار کرد. اما پیشرفت فناوری موشکی و موفقیت راهبرد بازدارندگی، دو مفهوم متفاوت‌اند. یک موشک ممکن است از نظر فنی موفق باشد، به هدف خود اصابت کند و خسارت وارد سازد؛ اما این موفقیت لزوماً به معنای تحقق هدف سیاسی یا جلوگیری از اقدام نظامی بعدی دشمن نیست. مشکل زمانی آغاز می‌شود که نظام تصمیم‌گیری، میان این سطوح تمایز نگذارد.
در عملیات‌های وعدۀ صادق، دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی عمدتاً بر توان شلیک، عبور برخی موشک‌ها از سامانه‌های دفاعی و خسارت‌های واردشده تمرکز کرد. اما پرسش مهمتر این بود که این عملیات‌ها تا چه اندازه توانستند رفتار اسرائیل را تغییر دهند، هزینۀ اقدامات بعدی آن را افزایش دهند یا مانع ادامۀ حملات شوند.
اگر تنها شواهد موفقیت فنی و عملیاتی برجسته شوند و پیامدهای نامطلوب راهبردی در حاشیه قرار گیرند، سوگیری تأییدی به‌تدریج جای ارزیابی واقع‌بینانه را می‌گیرد. در چنین فضایی، هر موشکی که به هدف می‌رسد، دلیلی برای اثبات قدرت بازدارندگی معرفی می‌شود؛ اما هر حملۀ موفق دشمن، به‌جای آنکه پرسشی دربارۀ محدودیت‌های همان بازدارندگی ایجاد کند، ممکن است صرفاً توجیهی برای شلیک موشک‌های بیشتر باشد.
نتیجۀ این فرایند، شکل‌گیری نوعی چرخۀ خودتأییدکننده است: راهبرد موشکی درست فرض می‌شود، زیرا موشک‌ها شلیک می‌شوند؛ و شلیک موشک‌ها نیز درست‌بودن همان راهبرد را اثبات می‌کند. در این چرخه، مهم‌ترین پرسش بی‌پاسخ می‌ماند: اگر هدف اصلی، بازداشتن دشمن از حمله بوده است، چرا برخورداری از چنین توان موشکی نتوانسته است به‌تنهایی مانع وقوع حمله شود؟
البته ناکامی در جلوگیری از یک حمله، به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که موشک‌ها هیچ اثر بازدارنده‌ای نداشته‌اند. ممکن است این توان، بر شدت، گستره یا هزینۀ اقدامات دشمن اثر گذاشته باشد. اما همین احتمال نیز باید بر اساس شواهد ارزیابی شود، نه با تکرار روایت‌های تبلیغاتی.
۳. تشدید تعهد
سومین خطای شناختی، «تشدید تعهد به تصمیم پیشین» است. این خطا زمانی رخ میدهد که تصمیم‌گیرندگان، با وجود افزایش شواهد مربوط به محدودیت‌ها یا ناکامی یک سیاست، همچنان بر ادامۀ آن اصرار کنند؛ زیرا منابع فراوانی برای اجرای آن صرف شده و پذیرش ضرورت تغییر، به معنای زیر سؤال رفتن تصمیم‌های گذشته تلقی می‌شود.
جمهوری اسلامی طی چند دهه، منابع مالی، صنعتی، انسانی و تبلیغاتی قابل‌توجهی را صرف توسعۀ توان موشکی کرده است. در این مدت، موشک بالستیک نه‌فقط به یک ابزار نظامی، بلکه به نماد اقتدار ملی و بخشی از هویت دفاعی حاکمیت تبدیل شده است. در چنین شرایطی، بازنگری در جایگاه موشک‌ها دیگر صرفاً یک تصمیم فنی نیست؛ بلکه میتواند به معنای بازنگری در مجموعه‌ای از انتخاب‌های سیاسی و نظامی گذشته باشد. هرچه سرمایه‌گذاری مادی و حیثیتی در یک راهبرد افزایش یابد، احتمال اینکه تصمیم‌گیرندگان برای توجیه آن بر ادامۀ همان مسیر تأکید کنند، بیشتر می‌شود.
در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: ادامۀ توسعۀ موشکی به دلیل ارزیابی تازه از نیازهای دفاعی، تصمیمی است که میتواند عقلانی باشد؛ اما ادامۀ آن صرفاً برای توجیه هزینه‌ها و تصمیم‌های پیشین، مصداق تشدید تعهد است.
پرسش اساسی این است که آیا طی این سال‌ها، جایگاه موشک بالستیک در مجموعۀ توان دفاعی ایران به‌طور مستمر و انتقادی ارزیابی شده است؟ آیا منابع اختصاص‌یافته به این حوزه با نیازهای نیروی هوایی، پدافند هوایی، سامانه‌های شناسایی، جنگ الکترونیک و دیگر اجزای دفاع ملی مقایسه شده‌اند؟ آیا تصمیم‌گیرندگان امکان تغییر اولویت‌ها را بررسی کرده‌اند، یا هر محدودیت آشکارشده در عملکرد موشک‌ها، به استدلالی برای افزایش سرمایه‌گذاری در همان حوزه تبدیل شده است؟ اگر وضعیت دوم بر تصمیم‌گیری حاکم بوده باشد، با یک خطای شناختی روبه‌رو هستیم که میتواند پیامدهایی بسیار فراتر از برنامۀ موشکی داشته باشد.
۴. از سه خطای شناختی تا شکل‌گیری دام راهبردی
بزرگ‌نمایی تهدید موشک‌های بالستیک ایران در فضای رسانه‌ای و سیاسی غرب و اسرائیل، ممکن است در سوق‌دادن سیاستگذاران ایرانی به تمرکز بیشتر بر این ابزار نقش داشته باشد. بر اساس این فرضیه، برجسته‌شدن مداوم تهدید موشکی، در کنار تجربیات تاریخی ایران، به تقویت این تصور کمک کرده است که موشک بالستیک مهم‌ترین ابزار مقابله با اسرائیل و جبران ضعف در دیگر حوزه‌های نظامی است. اگر این فرضیه درست باشد، سه خطای شناختی یادشده می‌توانند سازوکار گرفتارشدن سیاستگذاران ایرانی در دام راهبردی را توضیح دهند.
«تثبیت ذهنی» باعث شده است تجربۀ تاریخی موشک‌باران و جنگ سال ۱۹۹۱ به مرجع پایدار تصمیم‌گیری تبدیل شود. «سوگیری تأییدی» سبب شده است موفقیت‌های فنی و عملیاتی موشک‌ها بیش از محدودیت‌های راهبردی آنها مورد توجه قرار گیرند. «تشدید تعهد» نیز میتواند توضیح دهد که چرا سرمایه‌گذاری‌های چند دهۀ گذشته، به‌جای آنکه ضرورت بازنگری را افزایش دهند، خود به عاملی برای استمرار همان راهبرد تبدیل شده‌اند. این سه خطا، اگر در فرایند تصمیم‌گیری وجود داشته باشند، یکدیگر را تقویت می‌کنند. تجربۀ گذشته، باور اولیه را شکل میدهد؛ شواهد انتخابی، آن باور را تأیید می‌کنند؛ و سرمایه‌گذاری‌های انباشته‌شده، تغییر باور را دشوارتر می‌سازند.
به این ترتیب، حتی بدون آنکه دشمن برنامۀ مشخصی برای فریب طراحی کرده باشد، یک نظام تصمیم‌گیری ممکن است به‌تدریج در دامی گرفتار شود که بخش مهمی از آن را خود ساخته است. البته اثبات نقش عامدانۀ غرب و اسرائیل در ایجاد چنین دامی، به شواهد مستقلی نیاز دارد. اما برای بررسی احتمال وقوع خطای شناختی در سیاستگذاری دفاعی ایران، اثبات چنین قصدی ضروری نیست.
۵. رویارویی افسانۀ بازدارندگی با واقعیت جنگ
حملات متقابل ایران و اسرائیل، فرصتی برای سنجش این فرضیه فراهم کرد که آیا اتکای گسترده به موشک‌های بالستیک توانسته است به بازدارندگی مؤثر بینجامد یا خیر. در اینجا نباید تنها به تعداد موشک‌های شلیک‌شده یا آمار اصابت‌ها تکیه کرد؛ زیرا این آمار در شرایط جنگی محل اختلاف است و به‌تنهایی نتیجۀ راهبردی عملیات را مشخص نمی‌کند. مسئلۀ مهمتر آن است که ایران، با وجود برخورداری از توان موشکی گسترده، همچنان با تهدید حملات دشمن به مراکز و تأسیسات خود روبه‌رو بوده است. این وضعیت پرسش‌هایی اساسی را پیش می‌کشد: پدافند هوایی چه اندازه توانسته است از اهداف حساس محافظت کند؟ نیروی هوایی چه نقشی در دفاع از کشور داشته است؟ توان اطلاعاتی و شناسایی تا چه اندازه برای پیش‌بینی و خنثی‌کردن تهدیدها مؤثر بوده است؟ و آیا میان اجزای مختلف قدرت دفاعی ایران، توازن لازم وجود داشته است؟ پاسخ به این پرسش‌ها را نمی‌توان با تصاویر شلیک موشک یا اعلام پیروزی جایگزین کرد.
اگر راهبرد دفاعی کشور به‌گونه‌ای شکل گرفته باشد که در هنگام بحران، مهم‌ترین ابزار پاسخ‌گویی آن حملات موشکی باشد، باید بررسی کرد که این وضعیت حاصل یک انتخاب سنجیده و متوازن بوده یا نتیجۀ تمرکز طولانی‌مدت بر یک ابزار خاص. موشک بالستیک میتواند خسارت وارد کند، هزینۀ جنگ را افزایش دهد و در محاسبات دشمن اثر بگذارد. اما هیچ‌یک از این کارکردها به معنای بی‌نیازی از دیگر اجزای قدرت نظامی نیست. خطای راهبردی زمانی رخ میدهد که یک قابلیت مهم، به‌اشتباه جایگزین مجموعۀ قابلیت‌های ضروری دفاع ملی تلقی شود.
۶. خطر بزرگ‌تر؛ ناتوانی در یادگیری از شکست
خطرناک‌ترین پیامد خطاهای شناختی، صرفاً اتخاذ یک تصمیم نادرست نیست؛ بلکه از میان رفتن توانایی اصلاح آن تصمیم است. نظام تصمیم‌گیری زمانی میتواند از تجربیات نظامی بیاموزد که میان موفقیت و شکست تمایز قائل شود، شواهد مخالف را جدی بگیرد و حاضر باشد اعتبار فرضیه‌های پیشین خود را دوباره بررسی کند. اما اگر تثبیت ذهنی، سوگیری تأییدی و تشدید تعهد به‌طور همزمان عمل کنند، حتی شکست نیز ممکن است به عاملی برای تقویت همان باورهای گذشته تبدیل شود.
در چنین شرایطی، سیاستگذار به‌جای پرسیدن اینکه «کجای محاسبات ما اشتباه بود؟»، می‌پرسد: «چگونه می‌توانیم با منابع بیشتر، همان مسیر را ادامه دهیم؟» این تفاوت ظاهراً کوچک، مرز میان یادگیری راهبردی و تکرار خطاست. قدرت نظامی فقط به تعداد موشک‌ها، هواپیماها یا سامانه‌های دفاعی وابسته نیست. کیفیت تصمیم‌گیری، توانایی تشخیص تغییر شرایط و آمادگی برای اصلاح پیش‌فرض‌های نادرست نیز بخشی از قدرت ملی است. کشوری که نتواند خطاهای خود را شناسایی کند، ممکن است حتی با افزایش توان تسلیحاتی، آسیب‌پذیرتر شود.
نتیجه‌گیری؛ وقتی باور به قدرت، جای شناخت قدرت را می‌گیرد
داستان موشک‌های بالستیک جمهوری اسلامی را نمی‌توان صرفاً داستان پیشرفت یک فناوری نظامی دانست. این داستان، در صورت تأیید فرضیۀ من، نمونۀ روشنی از چگونگی تبدیل خطاهای شناختی به خطاهای راهبردی است. ترکیب این سه خطا ممکن است سیاستگذاران ایرانی را به وضعیتی رسانده باشد که در آن، موشک بالستیک دیگر صرفاً یک ابزار دفاعی نیست، بلکه به معیاری برای سنجش قدرت ملی و درستی سیاست‌های گذشته تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، بزرگ‌ترین خطر نه رهگیری یک موشک توسط دشمن، بلکه ناتوانی تصمیم‌گیرندگان در تشخیص محدودیت‌های راهبردی است که خود ساخته‌اند.
مسئله این نیست که ایران نباید موشک بالستیک می‌ساخت. مسئله این است که آیا سیاستگذاران ایرانی، در مسیر توسعۀ این توان، میان قدرت موشکی و قدرت دفاعی متوازن، و میان توان پاسخ تلافی‌جویانه و بازدارندگی مؤثر، تمایز کافی قائل شده‌اند؟
اگر پاسخ منفی باشد، آنچه در میدان جنگ آشکار شده، تنها محدودیت یک سلاح نیست؛ بلکه پیامد شیوۀ اندیشیدنی است که طی چند دهه، امکان بازنگری در یکی از مهم‌ترین انتخاب‌های دفاعی کشور را محدود کرده است.
موشک بالستیک زمانی به دام تبدیل می‌شود که سیاستگذار، به‌جای ارزیابی مداوم کارآمدی آن، به افسانۀ قدرتش ایمان بیاورد. و شاید مهم‌ترین درس این تجربه همین باشد: برای حفظ امنیت ملی، شناخت محدودیت‌های قدرت، به‌اندازۀ برخورداری از خود قدرت اهمیت دارد.
#موشک_بالستیک #خطاهای_شناختی #تثبیت_ذهنی #سوگیری_تأییدی #تشدید_تعهد #دام_راهبردی #خطای_استراتژیک #بازدارندگی #امنیت_ملی #سیاستگذاری_دفاعی #جمهوری_اسلامی #ایران #اسرائیل #وعده_صادق #جنگ_ایران_و_اسرائیل
نظم نوین هیتلر و امام خامنه‌ای اول؛ تفاوت‌ها کجاست؟
شباهت‌های ساختاری میان دو پروژۀ تغییر نظم جهانی نباید ما را به این نتیجه برساند که نظم نوین مطلوب هیتلر و امام خامنه‌ای ماهیتی یکسان دارند. در چند نقطۀ اساسی، تفاوت میان آنها بسیار عمیق است.
نخستین و بنیادی‌ترین تفاوت، ایدئولوژی این دو سیاستگذار است.
نظم جدید نازی از جهان‌بینی نژادی نازیسم جدایی‌پذیر نبود. سلسله‌مراتب نژادی، برتری نژادی، استعمار سرزمین‌های شرقی، جابه‌جایی جمعیت و در نهایت سیاست‌های کشتار جمعی بخشی از واقعیت عملی این نظم بود.
در اندیشۀ امام خامنه‌ای، تقسیم‌بندی اصلی نژادی نیست. مفاهیم اصلی او ماهیتی سیاسی و ایدئولوژیک دارند: مستضعف و مستکبر، مقاومت و سلطه، استقلال و وابستگی. بنابراین مبنای مشروعیت نظم مطلوب در این دو دستگاه فکری اساساً متفاوت است.
دومین تفاوت، مسئلۀ سرزمین است.
پروژۀ هیتلر مستقیماً با فتح، اشغال، الحاق و بازسازی سرزمینی اروپا پیوند داشت. گسترش فضای تحت سلطۀ آلمان یکی از اجزای اساسی نظم جدید نازی بود.
در پروژۀ اعلام‌شدۀ امام خامنه‌ای طرح مشابهی برای الحاق عراق، لبنان، سوریه، یمن یا سایر کشورهای منطقه به خاک ایران وجود ندارد. کشورهای منطقه می‌توانند از نظر رسمی مستقل باقی بمانند و در عین حال بخشی از شبکۀ سیاسی و امنیتی همسو با جمهوری اسلامی باشند.
بنابراین تفاوت را می‌توان چنین خلاصه کرد: هیتلر بیشتر در پی «کنترل سرزمین» بود؛ امام خامنه‌ای بیشتر بر «شبکۀ نفوذ و همسویی» تکیه دارد.
سومین تفاوت، ساختار متحدان است.
محور آلمان، ایتالیا و ژاپن اساساً اتحادی میان دولت‌ها و قدرت‌های نظامی بود و حتی حوزه‌های رهبری آنها به‌صورت رسمی به رسمیت شناخته شده بود.
اما جبهۀ مقاومت برساخته شده توسط ج.ا. ساختاری ناهمگون دارد. دولت، حزب سیاسی، جنبش اجتماعی و گروه مسلح غیردولتی می‌توانند همزمان در این شبکه حضور داشته باشند. هیچ پیمان رسمی مشابه پیمان محور وجود ندارد که مثلاً «رهبری ایران بر خاورمیانه» را از نظر حقوقی به رسمیت شناخته باشد.
چهارمین تفاوت، شکل نظم جهانی مطلوب است.
در نظم قوای محور، جهان عملاً به حوزه‌های بزرگ نفوذ تقسیم می‌شد: آلمان و ایتالیا در اروپا و ژاپن در شرق آسیا.
اما امام خامنه‌ای در صورت‌بندی علنی خود از نظم آینده، از تقسیم رسمی جهان میان ایران و چند قدرت دیگر سخن نمی‌گوید. تصویر او بیشتر یک نظم چندمرکزی است که در آن انحصار قدرت غرب کاهش می‌یابد و کشورهای و تمدن‌های غیرغربی سهم بیشتری در مدیریت جهانی پیدا می‌کنند.
پنجمین تفاوت، ابزار تغییر نظم است.
جنگ و اشغال نظامی در پروژۀ هیتلر ابزار اصلی بازسازی اروپا بود.
در پروژۀ امام خامنه‌ای، قدرت نظامی اهمیت دارد، اما در کنار آن شبکه‌سازی سیاسی و نظامی، حمایت از نیروهای همسو، ایجاد عمق راهبردی و تغییر تدریجی موازنۀ قدرت منطقه‌ای نقش اساسی دارند. این الگو بیشتر شبکه‌ای است تا اشغالگرانه و سرزمینی.
در نهایت، حتی مفهوم «رهبری» نیز متفاوت است.
آلمان نازی آشکارا به دنبال موقعیت مسلط در نظم اروپایی بود و اسناد قدرت‌های محور از «رهبری» آلمان در نظم جدید اروپا سخن می‌گفتند.
در گفتمان رسمی امام خامنه‌ای، نظم جهانی آینده بیشتر به‌صورت پایان انحصار غرب و افزایش نقش مراکز متعدد قدرت توصیف می‌شود، نه اعلام یک حاکمیت رسمی ایران بر کشورهای منطقه یا جهان.
بنابراین قیاس هیتلر و امام خامنه‌ای در یک سطح مشخص مفید است: هر دو را می‌توان در چارچوب پروژه‌های تجدیدنظرطلب تغییر نظم بررسی کرد. اما از این نقطه به بعد مسیرها از یکدیگر جدا می‌شوند. نظم نازی ماهیتی نژادی، سرزمینی، امپراتوری و مبتنی بر فتح مستقیم داشت. نظم مطلوب امام خامنه‌ای در صورت‌بندی اعلام‌شدۀ آن، ماهیتی اسلامی-انقلابی، ضدسلطه، شبکه‌ای و در سطح جهانی چندمرکزی دارد. پس شباهت اصلی بین این دو دیدگاه در منطق تغییر نظم است، نه در ماهیت نظم جایگزین.